Maaştan Kesilen Vergiler ve SGK

Maaş bordrosuna ilk kez dikkatle bakan çoğu kişi aynı soruyu sorar: "İşe girerken konuşulan tutar buydu, peki hesaba geçen para neden farklı?" Bu farkın sırrı gizli bir kesintide değil, bordronun kendi mantığında saklıdır. Brüt maaştan önce sosyal güvenlik primleri, ardından gelir vergisi ve damga vergisi düşülür; kalan tutar elinize geçen nettir. Bu zinciri bir kez anladığınızda, hem maaş vergisi hesabını kendi başınıza yapabilir hem de yıl içinde neden bazı aylarda maaşınızın azaldığını rahatça açıklayabilirsiniz.

Brüt, net ve işverene maliyet: üç ayrı sayı

Aynı maaş için dolaşımda üç farklı tutar vardır ve bunları karıştırmamak önemlidir:

• Brüt maaş: Sözleşmede yazan, hiçbir kesinti yapılmamış tutar. Bordroda en üstteki satırdır.
• Net maaş: Tüm kesintiler yapıldıktan sonra banka hesabınıza geçen tutar. Bütçe kurarken kullanacağınız sayı budur.
• İşverene maliyet: Brüt maaşın üzerine işverenin ödediği SGK ve işsizlik sigortası payları eklenmiş hâli. Sizin cebinizle ilgisi yoktur ama zam görüşmelerinde işverenin baktığı sayı budur.

İş görüşmesinde konuşulan rakamın hangisi olduğunu netleştirmek, sonradan hayal kırıklığını önler. "Eline geçen" ifadesi netten, "maaşın" ifadesi çoğu zaman brütten söz eder.

SGK kesintileri: primler nereye gidiyor?

İlk düşülen kalem sosyal güvenlik primleridir. Bir hizmet akdiyle çalışan sigortalıda işçi payı olarak brütün %14'ü sigorta primi, %1'i işsizlik sigortası primi olmak üzere toplam %15 kesilir. Yani 20.000 TL brüt maaşta 3.000 TL doğrudan bu kalemlere gider.

Konunun teknik tarafı evcil hayvan yazısında ayrıca işlenmiş.

Bu kesinti bir "kayıp" değil, ileriye dönük bir haktır:

• Emeklilik aylığınızın hesabında dikkate alınan prim günleri ve kazanç tutarları buradan oluşur.
• Sağlık hizmetlerinden yararlanma hakkınız bu primlere bağlıdır.
• İşsizlik sigortası primi, koşulları taşıyorsanız iş kaybı hâlinde ödenek alma hakkı doğurur.

Primlerin hesaplandığı kazancın bir tavanı olduğunu da bilmek gerekir. Brüt maaşı SGK'nın açıkladığı prime esas kazanç tavanının üzerinde olan çalışanlarda prim, tavan tutar üzerinden hesaplanır; bu yüzden yüksek maaşlarda SGK kesintisinin oranı görünürde düşer.

Gelir vergisi ve kümülatif matrahın etkisi

Gelir vergisi, brüt maaşın tamamı üzerinden değil, SGK kesintileri düşüldükten sonra kalan tutar (vergi matrahı) üzerinden hesaplanır. Türkiye'de ücret gelirlerinde artan oranlı bir tarife uygulanır: matrah büyüdükçe %15'ten başlayıp en üst dilimde %40'a kadar yükselen oranlar devreye girer. Dilim tutarları her yıl yeniden belirlendiği için, güncel rakamları resmî kaynaktan kontrol etmek gerekir.

Buradaki en çok şaşırtan nokta kümülatif vergi matrahıdır. Vergi, yıl başından itibaren biriken matrah üzerinden takip edilir. Ocak ayında ilk dilimde olan bir çalışan, yıl ilerledikçe birikmiş matrahı bir üst dilime geçtiğinde daha yüksek oranla vergilendirilir. Sonuç: brüt maaş hiç değişmese bile net maaş yıl içinde birkaç kez düşer.

• Yılın ilk aylarında net maaş en yüksektir.
• Dilim geçişi olan aylarda net maaşta belirgin bir azalma görülür.
• Ocak ayında matrah sıfırlanır ve net maaş yeniden yükselir.

Bu ritmi bilmek bütçe açısından kritiktir. Şubat ayındaki net maaşa göre kurulan bir taksit planı